مباحث تئوریک این نوشته را بررسی تاریخی نظام آموزش ابتدایی افغانستان از زمان شکلگیری معارف جدید (1283شمسی) تا پایان دورهی ریاست جمهوری سردار محمد داود خان (1357شمسی) دربر میگیرد. این دورهی تاریخی را میتوان به چند دوره مجزّا از هم تقسیمبندی کرد؛ ولی از آنجایی که تعلیم و تربیت ابتدایی در این برهه زمانی، کمتر با حوادث و رویدادهای خونبار و اسفبار رو به رو بوده است، از اینرو در یک بازهی زمانی مشترک مورد بررسی قرار گرفته است. البته، تنها موردی که معارف را با چالش و مشکل اساسی گرفتار کرد، دوران حاکمیت نُه ماههای حبیبالله کلکانی بود که خسارات و آسیبهای شدیدی بر پیکر نوبنیاد معارف کشور وارد کرد و خدمات و فعالیتهای آموزشی گذشته را به کلی نابود و آثار و پیامدهای خودش را تا سالیان درازی بر تنه ضعیف و شکننده نهاد معارف جدید کشور نشان میداد. ناگفته نماند که تعصبات قومی، مذهبی و زبانی و همچنین تفاوتهای جنسیتی آفت دیگری بود که از همان ابتدا به جان معارف افتاده بود و این دو بلای بنیادکن در طول این سالیان دراز بر معارف کشور سایه افکنده بود و تا هنوز همچنان جولان میدهد. با توجه به اینکه محتوای این تحقیق را بررسی آموزش ابتدایی در یک مقطع زمانی خاص تشکیل میدهد، بررسی عوامل آسیبزا و بنیادکن معارف در یک نوشته جداگانه مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.